Evlenmenin nisbi butlanı, evliliğin kurucu unsurları bulunmakla birlikte, tarafların iradesini sakatlayan veya ayırt etme gücünü geçici olarak ortadan kaldıran hallerde gündeme gelen bir hükümsüzlük türüdür. Mutlak butlandan farklı olarak yalnızca tarafları ilgilendirdiğinden, dava açma hakkı sınırlı kişilere tanınmış ve hak düşürücü sürelere bağlanmıştır. Bu yazıda nisbi butlan sebeplerini, butlan davasını ve evlenmenin hükümsüzlüğünün sonuçlarını pratik bir dille açıklıyoruz.
Mevzuat Çerçevesi
Evlenmenin nisbi butlanı, şu temel düzenlemelerle şekillendirilmiştir:
-
TMK m. 148: Ayırt etme gücünden geçici yoksunluğu düzenler. Evlenme sırasında geçici bir nedenle ayırt etme gücünden yoksun olan eş, evlenmenin iptalini dava edebilir.
-
TMK m. 149: Yanılma (hata) hallerini düzenler. Evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak bu evlenmeye razı olmuşsa ya da Eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı kendisi için çekilmez bir duruma sokacak derecede önemli bir nitelikte yanılarak evlenmişse.
-
TMK m. 150: Aldatma (hile) hallerini düzenler. Eşinin namus ve onuru hakkında doğrudan doğruya onun tarafından veya onun bilgisi altında bir başkası tarafından aldatılarak evlenmeye razı olmuşsa ya da Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalık kendisinden gizlenmişse.
-
TMK m. 151: Korkutma (tehdit) halini düzenler. Kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı veya namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilmişse.
-
TMK m. 152 ve TMK m. 153: Hak düşürücü süreleri (altı ay/beş yıl) ve yasal temsilcinin izninin bulunmaması halini düzenler. İptal davası açma hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer. Küçük veya kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadan evlenirse, izni alınmayan yasal temsilci evlenmenin iptalini dava edebilir.
-
TMK m. 156 vd.: Butlanın hüküm ve sonuçlarını (eşler, çocuklar, üçüncü kişiler bakımından), iyiniyetli eşin korunmasını ve görevli/yetkili mahkeme ile yargılama usulüne ilişkin boşanma hükümlerine atıf yapan kuralı düzenler.
Nisbi butlan nedir ve mutlak butlandan farkı nedir?
Nisbi butlan, evlenme sözleşmesinin esaslı ve kurucu unsurları mevcut olmakla birlikte, taraflarda veya niteliklerinde bulunması gereken bazı özelliklerin eksik olması halinde gündeme gelir. Yokluktan farklı olarak burada bir evlilik ilişkisi doğmuştur.
-
Korunan menfaat: Mutlak butlanda kamu yararı ve kamu düzeni hâkimdir; nisbi butlan yalnızca tarafların özel menfaatlerini ilgilendirir.
-
Dava açabilenler: Mutlak butlan davasını eşler yanında her ilgili ve savcı açabilir; nisbi butlan davasını yalnızca ilgili eş ve (gerektiğinde) yasal temsilci açabilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi E.2023/9119 - K.2024/2638 - T.18/04/2024 kararında; davacıların talebinin evliliğin nisbi butlan ile iptaline ilişkin olduğunu, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 159. maddesinde nisbi butlan sebebi ile dava hakkının mirasçılara geçmeyeceğinin açıkça düzenlenmiş olduğunu ve bu davayı açma hakkının yalnızca eşlere ait olduğunu vurgulamıştır.
-
Süre: Mutlak butlan davası kural olarak her zaman açılabilir; nisbi butlan davası altı ay ve beş yıllık hak düşürücü süreye bağlıdır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi E.2025/5548 - K.2026/4435 - T.21/04/2026).
-
Ortak nokta: Her iki tür de kanunda sınırlı sayıda (numerus clausus) sayar; kıyasla genişletilemez. Sakat evlilik ancak hâkim kararıyla ve ileriye etkili olarak sona erer; karara kadar geçerli evliliğin tüm sonuçlarını doğurur (TMK m. 156).
Bu ayrımın pratik anlamı: Butlan davalarının sonuçları TMK m. 156 vd.’nde birlikte düzenlenmiştir; hükümsüzlüğün mutlak mı nisbi butlan mı olduğu, çocuklar, eşler ve üçüncü kişiler yönünden sonuçları etkilemez. Önemli olan, somut olayda hangi butlan türüne başvurulacağının doğru tespitidir; bu, dava açma hakkı ve süre bakımından belirleyicidir.
Ayırt etme gücünden geçici yoksunluk nedir?
TMK m. 148’e göre evlenme gerçekleştiği sırada geçici bir nedenle ayırt etme gücüne sahip olmayan eş, evlenmenin iptalini dava edebilir. Bu durum sarhoşluk veya uyuşturucu madde tesiri altında olmak gibi nedenlerden de kaynaklanabilir.
Yanılma (hata) hangi hallerde iptal sebebidir?
TMK m. 149 uyarınca eşlerden biri evlenme konusunda iradesini açıklarken yanılmışsa evlenmenin iptalini talep edebilir. Yanılma üç şekilde ortaya çıkar:
-
Evlenmenin niteliğinde yanılma: Eşin, yaptığı işlemin evlenme olduğunu fark etmemesi. Evlenme; resmi törenle, iki tanık ve evlendirme memuru önünde yapıldığından nadir görülür.
-
Eşin kimliğinde yanılma: Kişinin aslında başkasıyla evlenmek isterken yanılarak hiç düşünmediği biriyle evlenmesi.
-
Eşin önemli bir niteliğinde yanılma: Eşle birlikte yaşamayı çekilmez hale getirecek derecede önemli bir nitelikte yanılma.
Aldatma (hile) hangi hallerde iptal sebebidir?
TMK m. 150 uyarınca aldatılarak evlenmeye razı olan eş, evlenmenin iptalini isteyebilir. Yanılmadan farklı olarak aldatmada yanılmanın esaslı olması ve evliliğin çekilmez hale gelmesi aranmaz. Aldatma iki halde mümkündür:
-
Namus ve onur hakkında aldatma: Eşlerden biri diğerini yaşam tarzı ve geçmişi konusunda aldatmıştır. Aldatma bizzat eş veya üçüncü kişi tarafından yapılabilir.
-
Ağır tehlikeli hastalığın gizlenmesi: Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalığın gizlenmesi. Hastalık eşin bizzat kendisinde bulunmalı, ağır tehlike oluşturmalı ve gizlenmiş olmalıdır.
Korkutma (tehdit) ve yasal temsilci izninin bulunmaması nasıl değerlendirilir?
TMK m. 151 uyarınca korkutularak evlenmeye razı edilen eş evlenmenin iptalini dava edebilir. Korkutmanın şu niteliklere sahip olması gerekir:
-
Hedef: Korkutma bizzat eşe veya yakınlarından birine karşı yapılmış olmalıdır.
-
Konu ve ağırlık: Hayat, sağlık, onur ve namusa yönelik, ağır bir tehlikeye ilişkin olmalıdır.
-
Yakınlık: Mevcut veya pek yakın bir tehlikeye yönelik olmalıdır. Korkutma ile evlenme arasında illiyet bağı bulunmalıdır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi E.2023/250 - K.2023/3474 - T.21/06/2023 kararında; davacı kadının, davalı erkek tarafından cinsel saldırıya uğradığı, kaçırıldığı ve tehdit ile zorla evlendirildiği olayda, evliliğin nispi butlan sebebiyle iptaline karar verilmiştir.
Nisbi butlan davası kim tarafından, ne zaman açılır?
-
Davacılar: Mutlak butlandan farklı olarak savcı ve ilgililerin dava hakkı yoktur. Dava, ilgili eş veya (küçük/kısıtlının izinsiz evlenmesinde) yasal temsilci tarafından açılır.
-
Davalı: Eşin açtığı davada diğer eş davalıdır. Yasal temsilcinin açtığı davada her iki eşe karşı açılır.
-
Hak düşürücü süre (altı ay): Ayırt etme gücünün tekrar kazanılmasından, yanılma/aldatmada iptal sebebinin öğrenilmesinden veya korkutmanın etkisinin kalkmasından itibaren altı ay.
-
Hak düşürücü süre (beş yıl): Her halde evlenmenin yapıldığı tarihten itibaren beş yıl geçmekle dava hakkı düşer.
-
Davanın düşmesi: Yasal temsilci izni eksikliğinde, eşin 18 yaşını doldurmak suretiyle ergin olması, kısıtlılıktan çıkması veya kadının gebe kalması halinde dava açılamaz; açılmışsa iptale karar verilemez.
Bu düzenlemenin pratik anlamı: Hak düşürücü süreler eşlere tanınmış olup, yasal temsilcinin dava hakkı süreye bağlı değildir. Yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.
Nisbi butlanın eşler, çocuklar ve üçüncü kişiler bakımından sonuçları nelerdir?
TMK m. 156 uyarınca batıl evlilik ancak hâkim kararıyla sona erer ve iptal kararı ileriye etkilidir; daha önce doğmuş hüküm ve sonuçlar ortadan kalkmaz.
-
Eşler bakımından: TMK m. 158/1uyarınca iyiniyetli eş, evlenmeyle kazandığı kişisel durumu korur. İyiniyet, butlan sebebinden haberdar olmama veya gerekli özene rağmen bilememe demektir. Tazminat, nafaka ve mal rejimi tasfiyesinde boşanma hükümleri uygulanır. TMK m. 159 uyarınca dava hakkı mirasçılara geçmez ama açılmış dava sürdürülebilir; iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş yasal mirasçı olamaz.
-
Çocuklar bakımından: TMK m. 157/1 uyarınca butlanına karar verilen evlilikten (evlilik sırasında ve butlan kararından itibaren üç yüz gün içinde) doğan çocuklar, ana babaları iyiniyetli olmasa bile evlilik içinde doğmuş sayılır. Çocuklarla ana baba ilişkisine boşanma hükümleri (velayet, kişisel ilişki, nafaka — TMK m. 182-TMK m. 183) uygulanır.
-
Üçüncü kişiler bakımından: Butlan kararı kesinleşinceye kadar evliliğin tüm hüküm ve sonuçları doğduğundan, eşlerin evlilik birliğini temsilen yaptıkları işlemlerden doğan, üçüncü kişilere karşı müteselsil sorumluluk devam eder.
Bu sonuçların pratik anlamı: Nisbi butlanın en önemli işlevi, geçersiz bir evlilikte dahi iyiniyetli eşin ve çocukların hukuki güvenliğini korumasıdır. Çocuklar her halde evlilik içinde doğmuş sayılır ve soybağı korunur; iyiniyetli eş kazanımlarını yitirmez. Bu nedenle butlan, geriye etkili bir yokluk değil, ileriye etkili bir sona erdirme sonucu doğurur.
Evlenmenin iptali sebebiyle karşılaştığımda ne yapmalıyım?
Evliliğinizde nisbi butlan sebebi bulunduğunu düşünüyorsanız:
-
Sebebin türünü belirleyin: Ayırt etme gücünden geçici yoksunluk mu, yanılma mı, aldatma mı, korkutma mı yoksa yasal temsilci izninin bulunmaması mı?
-
Hak düşürücü süreyi kaçırmayın: Sebebi öğrenmenizden (veya korkutmanın etkisinin kalkmasından/ayırt etme gücünü kazanmanızdan) itibaren altı ay, her halde evlenmeden itibaren beş yıl içinde dava açın.
-
İcazet (onay) vermediğinize dikkat edin: Aldatma veya yanılmayı öğrenip eşinizi affeder ya da evliliği sürdürme iradesi gösterirseniz dava hakkınız düşebilir.
-
Delillerinizi hazırlayın: Yanılma, aldatma veya korkutmaya ilişkin delilleri (tanık, belge, sağlık raporu vb.) hazırlanın. İspat yükü iddia eden taraftadır.
-
Yetkili mahkemeyi belirleyin: Eşlerden birinin yerleşim yeri veya son altı ay birlikte oturulan yer aile mahkemesinde dava açın.
-
Geçici önlem ve fer’i talepleri unutmayın: Butlan davasında da hâkim TMK m. 169 uyarınca geçici önlem alabilir; tazminat, nafaka, velayet ve mal rejimi taleplerinizi hazırlayın.
Sonuç
Evlenmenin nisbi butlanı, evliliğin geçerlilik şartlarını koruyan ve tarafların iradesini güvence altına alan önemli bir hukuki kurumdur. Ayırt etme gücünden geçici yoksunluk ile yanılma, aldatma ve korkutma gibi irade bozukluğu halleri ve yasal temsilci izninin bulunmaması nisbi butlan sebebi oluşturur. Mutlak butlandan farklı olarak yalnızca ilgili eş ve gerektiğinde yasal temsilci dava açabilir; dava altı ay ve beş yıllık hak düşürücü süreye tabidir. Batıl evlilik ancak hâkim kararıyla ve ileriye etkili olarak sona erer; karara kadar geçerli evliliğin tüm sonuçlarını doğurur. İyiniyetli eşin kazanımları ve evlilikten doğan çocukların soybağı korunur. Uygulamada butlan kararlarının boşanma kararlarıyla karıştırılmaması ve hangi halde mutlak, hangi halde nisbi butlana başvurulacağının doğru tespiti büyük önem taşır.
Atıfta Bulunulan Kaynaklar
İçtihatlar
-
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi
E.2023/250 - K.2023/3474 - T.21/06/2023
Davacı kadın, davalı erkek tarafından cinsel saldırıya uğradığını, kaçırıldığını ve tehdit ile zorla evlendirildiğini belirterek evliliğin nispi butlan sebebiyle iptalini, nafaka ve tazminat talebinde bulunmuştur. İlk Derece Mahkemesi davanın kabulüne karar vermiş, Bölge Adliye Mahkemesi ise yoksulluk nafakası…
Kararı açın -
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi
E.2025/5548 - K.2026/4435 - T.21/04/2026
Mısır ve Suudi Arabistan vatandaşı tarafların boşanma davasında, ilk derece mahkemesi yabancı hukukta çok eşliliğe izin verilmesi ve kamu düzenine aykırılık gerekçesiyle davayı usulden reddetmiş, istinaf bu kararı onamıştır. Yargıtay ise, mutlak butlanla batıl bir evliliğin dahi butlan davası açılmadıkça geçerli…
Kararı açın -
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi
E.2023/9119 - K.2024/2638 - T.18/04/2024
Davacılar, muris babalarının yabancı uyruklu davalı tarafından kandırılarak evlendirildiğini ve amacın miras olduğunu iddia ederek evlenmenin nisbi butlan ile iptalini talep etmiştir. Mahkeme, TMK 159. maddesi uyarınca nisbi butlan davası açma hakkının kişiye sıkı sıkıya bağlı olup mirasçılara geçmeyeceği gerekçesiyle…
Kararı açın
Mevzuat
-
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 148
Evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan eş, evlenmenin iptalini dava edebilir.
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 149
Aşağıdaki durumlarda eşlerden biri evlenmenin iptalini dava edebilir: 1. Evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak bu evlenmeye razı olmuşsa, 2. Eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı kendisi için çekilmez bir duruma sokacak derecede önemli bir nitelikte yanılarak…
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 150
Aşağıdaki durumlarda eşlerden biri evlenmenin iptalini dava edebilir: 1. Eşinin namus ve onuru hakkında doğrudan doğruya onun tarafından veya onun bilgisi altında bir başkası tarafından aldatılarak evlenmeye razı olmuşsa, 2. Davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalık kendisinden…
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 151
Kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı veya namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilmiş eş, evlenmenin iptalini dava edebilir.
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 152
İptal davası açma hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer.
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 153
Küçük veya kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadan evlenirse, izni alınmayan yasal temsilci evlenmenin iptalini dava edebilir. Bu suretle evlenen kimse sonradan onsekiz yaşını doldurmak suretiyle ergin olur, kısıtlı olmaktan çıkar veya karı gebe kalırsa evlenmenin iptaline karar verilemez.
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 156
Batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer. Mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 157
Mahkemece butlanına karar verilen bir evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılırlar. Çocuklar ile ana ve baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 158
Evlenmenin butlanına karar verilirse, evlenirken iyiniyetli bulunan eş bu evlenme ile kazanmış olduğu kişisel durumunu korur. Eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 159
Evlenmenin butlanını dava etme hakkı mirasçılara geçmez. Ancak, mirasçılar açılmış olan davayı sürdürebilirler. Dava sonucunda evlenme sırasında iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş, yasal mirasçı olamayacağı gibi, daha önce yapılmış olan ölüme bağlı tasarruflarla kendisine sağlanan hakları da kaybeder.
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 169
Boşanma veya ayrılık davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, eşlerin mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re'sen alır.
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 182
Mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten ve çocuk vesayet altında ise vasinin ve vesayet makamının düşüncesini aldıktan sonra, ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler. (Ek ikinci fıkra:24/11/2021-7343/37 md.) Mahkeme, kararında kişisel…
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 183
Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re'sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.
Maddeyi açın