Evlenmenin Mutlak Butlanı: Sebepleri, Butlan Davası ve Sonuçları

Evlenmenin mutlak butlanı, kamu düzeni kapsamında geçerlilik koşulları bulunmayan bir evliliğin mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir. TMK m. 145’te dört mutlak butlan sebebi sayılmıştır: mevcut evlilik, ayırt etme gücünden sürekli yoksunluk, evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı ve yasak derecede hısımlık. Bu yazıda mutlak butlan sebeplerini ve butlanın sonuçlarını pratik bir dille açıklıyoruz.

Mevzuat Çerçevesi

Evlenmenin mutlak butlanı, şu temel düzenlemelerle şekillendirilmiştir:

• TMK m. 145: Bu yazının temel maddesi. Dört mutlak butlan sebebini sayar: mevcut evlilik, sürekli ayırt etme gücü yokluğu, evlenmeye engel akıl hastalığı, yasak derecede hısımlık.

• TMK m. 146 ve m. 147: Butlan davasının savcı tarafından re’sen açılmasını ve dava hakkının sınırlandığı halleri düzenler.

• TMK m. 156 vd.: Butlan kararının hâkim kararıyla verileceğini, çocukların ve iyiniyetli eşin durumunu, mirasçıları ve yetkili/görevli mahkemeyi düzenler.

• TMK m. 154 vd.: Butlanı gerektirmeyen haller. Bekleme süresinden önce evlenme ve bazı şekil kurallarına uymama butlan sebebi değildir.

• TMK m. 129, TMK m. 133, TMK m. 13: Yasak hısımlık dereceleri, akıl hastalarının evlenme şartları ve ayırt etme gücünün tanımını düzenler.

• 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 16/3: Evlenmeyle Türk vatandaşlığı kazanan yabancıların, butlan halinde iyiniyetliyseler vatandaşlığı koruyacağını düzenler.

Mutlak butlan nedir?

Mutlak butlan, hukuki işlemde geçerlilik koşullarının bulunmamasıdır. Evliliğin mutlak butlanı; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2021/670 - K.2022/1571 - T.22/11/2022 kararına göre, kanun tarafından aranan geçerlilik koşullarını taşımayan bir evliliğin mahkeme kararıyla sona erdirilmesini ifade eder. Mutlak butlanla sakat bir evlilik kendiliğinden sona ermez, mahkeme kararı gerekir. Butlan davası, bozucu yenilik doğuran bir dava olup butlan kararı da yenilik doğuran bir karardır.

Mutlak butlan sebepleri nelerdir?

TMK m. 145 dört sebep sayar:

• Mevcut evlilik: Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi E.2024/6203 - K.2024/7926 - T.24/10/2024). Türk hukuku tek evlilik öngördüğünden ikinci evlilik batıldır.

• Sürekli ayırt etme gücü yokluğu: Evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olmak.

• Evlenmeye engel akıl hastalığı: Evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması. TMK m. 133 uyarınca da akıl hastaları ancak evlenmelerinde tıbbi sakınca bulunmadığı resmi sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenemez.

• Yasak derecede hısımlık: Evlenmeye engel olacak derecede hısımlığın bulunması. TMK m. 129’a göre üstsoy ile altsoy arasında; kardeşler arasında; amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri arasında ayrıca Kayın hısımlığı meydana getirmiş olan evlilik sona ermiş olsa bile, eşlerden biri ile diğerinin üstsoyu veya altsoyu arasında ve ayrıca Evlât edinen ile evlâtlığın veya bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında evlenme yasaktır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi E.2024/4239 - K.2024/8065 - T.31/10/2024).

Hangi haller butlanı gerektirmez?

Evlenme bir şekilde yapılmışsa aşağıdaki hallerde geçerliliğini korur:

• Bekleme süresinden önce evlenme: TMK m. 132’deki üç yüz günlük bekleme süresine uyulmadan evlenme, TMK m. 154 gereğince butlanı gerektirmez.

• Bazı şekil kurallarına uymama: TMK m. 155 uyarınca yetkili memur önünde yapılan evlilik, diğer şekil kurallarına uyulmaması sebebiyle batıl olmaz.

• Bazı bulaşıcı hastalıklar: Umumi Hıfzısıhha Kanunu m. 123 ve m. 124’teki hastalıklara rağmen yapılan evlilik geçerlidir, butlan sebebi olmaz.

Bu hallerin pratik anlamı: Bu haller kesin olmayan evlenme engelleridir. Memurun evlenmeyi yapmaması gerekir, ancak evlenme yapılmışsa evlilik geçerlidir.

Mutlak butlan davasını kim açabilir?

TMK m. 146 uyarınca mutlak butlan davası Cumhuriyet savcısı tarafından re’sen açılır; ayrıca ilgisi olan herkes tarafından da açılabilir.

• Savcı için yükümlülük: Butlan sebebini öğrenen savcı için dava açmak zorunludur. Eşlerin her ikisi de davalı olur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2015/2938 - K.2015/2539 - T.11/11/2015 kararında; savcının 146. madde gereği dava açmasının bir hak değil görev olduğunu, bu nedenle davayı açıp davaya katılmasının zorunlu olduğunu, bu düşüncenin temelinde de kamu düzeninin yattığını vurgulamıştır.

• İlgililer için hak: Butlan davasını ilgisi olan herkes açabilir.

• Sona ermiş evlilik: TMK m. 147/1 uyarınca sona ermiş bir evliliğin mutlak butlanı savcı tarafından re’sen dava edilemez ancak her ilgili mutlak butlanın karar altına alınmasını isteyebilir.

• İyileşme veya ayırt etme gücü kazanılması: TMK m. 147/2 uyarınca bu hallerde dava yalnızca iyileşen veya ayırt etme gücünü sonradan kazanan eş tarafından açılabilir, savcı ve ilgililer artık dava açamaz. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2017/2712 - K.2020/988 - T.02/12/2020 kararında; kişinin evlenme tarihi itibari ile evlenmeye engel derecede akıl hastası olduğu ve bu hastalığın etkisiyle ayırt etme gücünden yoksun bulunduğu, muayene tarihinde ise mevcut hastalığın remisyon döneminde olduğu, remisyon sözcüğünün kelime anlamının “kronik hastalığı olduğu bilinen kişilerde hastalık aktivitesinin bulunmadığı durumlar için kullanılan tıbbi bir terim” olduğu, bu açıklama karşısında remisyon teriminin Kanun’un 147/2. maddesinin aradığı anlamda tam bir iyileşmeyi kapsamadığının anlaşılması karşısında, mutlak butlan sebebiyle evliliğin iptaline karar verilmesi gerektiğini vurgulamıştır.

TMK m. 159 uyarınca butlanı dava etme hakkı mirasçılara geçmez, ancak mirasçılar açılmış davayı sürdürebilir. Dava sonucunda evlenme sırasında iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş, yasal mirasçı olamaz ve ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan hakları kaybeder.

Butlan davası nerede açılır ve süresi var mıdır?

• Görevli mahkeme: Aile mahkemesi. Aile mahkemesi olmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi.

• Yetkili mahkeme: TMK m. 160 ile boşanmaya ilişkin hükümlere atıf yapılır. TMK m. 168 uyarınca eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı ay birlikte oturdukları yer mahkemesi. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi E.2022/15079 - K.2023/2029 - T.06/03/2023 kararında da; evlenmenin butlanı davasında yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümlerin uygulanacağı vurgulamıştır.

• Süre: Mutlak butlan davası her zaman açılabilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2017/2672 - K.2018/1717 - T.15/11/2018 kararında; mutlak butlan davası için kanunda bir sürenin öngörülmediğini ve bu davanın her zaman açılabileceğini vurgulamıştır.

Mutlak butlanın sonuçları nelerdir?

Mutlak butlan kararı kesinleşinceye kadar evlilik, geçerli bir evliliğin tüm hüküm ve sonuçlarını doğurur (TMK m. 156). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2017/2294 - K.2020/671 - T.23/09/2020 kararında; hakimin kararının ileriye etkili olduğunu, hakimin kararına kadar mutlak butlan ile sakat olan bir evlenmenin geçerli bir evlenmenin tüm sonuçlarını doğurduğunu, evliliğin butlanına karar verilinceye kadar eşlerin bu birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlamak, çocukların bakım ve eğitim ve gözetimine beraberce özen göstermek, birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmakla yükümlü olduğunu belirtmiştir. Karar; bozucu yenilik doğurur ve ileriye etkilidir, geriye yürümez. Ancak iyi niyetli eşin ve çocukların korunması için bazı istisnalar vardır.

• Çocuklar yönünden: TMK m. 157 uyarınca butlanına karar verilen evlilikten doğan çocuklar, anne ve baba iyi niyetli olmasa bile evlilik içinde doğmuş sayılır. Çocuk ile ebeveyn ilişkisine boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi E.2024/6203 - K.2024/7926 - T.24/10/2024).

• İyi niyetli eş yönünden: TMK m. 158 uyarınca evlenirken iyi niyetli eş, evlenmeyle kazandığı kişisel durumunu korur. Mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır. Yabancı eş iyi niyetliyse Türk vatandaşlığını korur (TVK m. 16/3).

Bu sonuçların pratik anlamı: İyi niyetten anlaşılması gereken, evlenme anında butlan sebebini bilmemek veya gerekli özene rağmen öğrenememektir, asıl olan iyi niyetin varlığıdır. Bu koruyucu hükümler sayesinde butlan, boşanmaya benzer bir hukuki sonuç doğurarak özellikle iyi niyetli eşin ve çocukların ekonomik ve kişisel haklarını korur.

Mutlak butlan davasıyla karşılaştığımda ne yapmalıyım?

Butlan sebebi içeren bir evlilikle ilgili dava açmak veya karşılaşmak durumundaysanız:

• Butlan sebebini belirleyin: Mevcut evlilik, sürekli ayırt etme gücü yokluğu, evlenmeye engel akıl hastalığı veya yasak hısımlık hallerinden hangisinin söz konusu olduğunu tespit edin.

• İyileşme/sona erme durumunu kontrol edin: Ayırt etme gücü sonradan kazanıldıysa veya akıl hastalığı iyileştiyse dava nisbî butlana dönüşeceğinden yalnızca ilgili eş açabilir. Mevcut evlilikte ilk evlilik sona erdiyse ve iyiniyet varsa evlilik korunur.

• Dava açma sıfatınızı değerlendirin: Savcı, ilgili veya eş olarak dava açabilirsiniz. Sona ermiş evlilikte savcı re’sen dava açamaz, ilgililer isteyebilir.

• İyi niyetinizi ispatlayın: Butlan sonuçlarından korunmak için evlenme anında butlan sebebini bilmediğinizi veya öğrenemediğinizi ortaya koyun.

• Geçici önlemler talep edin: TMK m. 160 yoluyla boşanma davasındaki gibi tedbir nafakası, geçici velayet, ortak konutun tahsisi gibi önlemleri talep edebilirsiniz.

• Aile mahkemesinde dava açın: Eşlerden birinin yerleşim yeri veya son altı ay birlikte oturulan yer aile mahkemesinde butlan davası açın.

Sonuç

Evlenmenin mutlak butlanı, evlenmenin geçerlilik şartlarının ihlal edilmesi durumunda gündeme gelir. TMK m. 145’teki dört sebep; mevcut evlilik, sürekli ayırt etme gücü yokluğu, evlenmeye engel akıl hastalığı ve yasak hısımlık hallerinde evlenme mahkeme kararıyla sona erdirilebilir. Dava savcı tarafından re’sen açılabilir, ilgililer de dava hakkına sahiptir. Ancak sona ermiş evlilik veya iyileşme hallerinde dava açma yetkisi sınırlanır. Mutlak butlan kararı ileriye etkili sonuç doğurur. İyi niyetli eşin kişisel durumunun korunması ve çocukların evlilik içinde doğmuş sayılması gibi koruyucu hükümler uygulanır. Evlilik, karar kesinleşinceye kadar geçerli sayılır ve bu sürede doğan hak ve yükümlülükler korunur.