Elbirliği Mülkiyetinin Paylı Mülkiyete Dönüştürülmesi: Dava Dışı Yollar, TMK m. 644 Davası ve Yargıtay Kararları

Elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesi, özellikle miras ortaklığında en sık karşılaşılan ve uygulamada sıkça uyuşmazlık yaratan konulardan biridir. Elbirliği mülkiyetinde ortakların tek başına tasarruf edememesi, mirasçılar arasında ciddi sorunlara yol açabilmektedir. TMK m. 644, mirasçılardan her birine elbirliği mülkiyetini paylı mülkiyete dönüştürmeyi talep etme hakkı tanımıştır. Bu yazıda elbirliği mülkiyetinin ne olduğunu, paylı mülkiyetten farklarını, dava dışı ve dava yoluyla sona erme yollarını ve Yargıtay’ın emsal kararlarını pratik bir dille açıklıyoruz.

Mevzuat Çerçevesi

Elbirliği mülkiyeti ile elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi, şu temel düzenlemelerle şekillendirilmiştir:

• TMK m. 701 vd.: Elbirliği mülkiyetinin tanımı, yönetim ve tasarruf kuralları ile sona erme nedenlerini düzenler.

• TMK m. 644: Miras ortaklığında elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi davasını düzenler. Mirasçılardan her birine bu hak tanınmıştır.

• TMK m. 640: Miras ortaklığının yönetimi ve temsilcisi atanmasını düzenler.

• TMK m. 688 vd.: Paylı mülkiyetin tanımı, payların nitelikleri ve yönetim kurallarını düzenler.

• TMK m. 599: Mirasçıların külli halef sıfatıyla terekeyi kazanmasını düzenler.

• TBK m. 620: Adi ortaklık sözleşmesini düzenler. Aksi kararlaştırılmadıkça elbirliği mülkiyeti esaslarına tabidir.

• 3402 sayılı Kadastro Kanunu Ek m. 3: Mirasçılardan birinin talebiyle tapu müdürlüğü aracılığıyla paylı mülkiyete geçiş prosedürünü düzenler.

• İİK m. 94 ile İİK m. 121 ve m.122 : Alacaklıların elbirliği mülkiyetinin sona erdirilmesi için dava açma yetkisi almasını düzenler.

Elbirliği mülkiyeti nedir ve paylı mülkiyetten ne farkı vardır?

Elbirliği mülkiyeti, kanun veya kanunda öngörülen sözleşmelerden doğan bir topluluğun malları üzerinde, ortakların paylara bölünmeksizin birlikte malik olması halidir (TMK m. 701 vd.). Miras ortaklığı, adi ortaklık, eşler arası mal ortaklığı ve aile malları ortaklığı elbirliği mülkiyetinin uygulama alanlarıdır.

Paylı mülkiyette ise birden çok kişi maddi olarak bölünmemiş bir şeyin tamamına belli paylarla maliktir (TMK m. 688 vd.). Her paydaş payı oranında tasarruf yetkisine sahiptir ve payını serbestçe devredebilir.

• Tasarruf yetkisi: Elbirliğinde oybirliği şartı vardır. Paylıda paydaş kendi payı üzerinde serbestçe tasarruf edebilir.

• Pay yapısı: Elbirliğinde paylara bölünmemiş, soyut ortaklık payı mevcuttur. Paylıda belirlenmiş, oransal pay bulunmaktadır.

• Sorumluluk: Elbirliğinde müteselsil, paylıda kural olarak paylar oranında sorumluluk söz konusudur.

• Kuruluş: Elbirliği yalnızca kanunda öngörülen hallerde, paylı mülkiyet tarafların iradesiyle de kurulabilir.

Bu ayrımın pratik anlamı: Elbirliği mülkiyetinde mirasçılardan biri tek başına tereke malını satamaz, kiraya veremez veya üzerinde ipotek kuramaz. Bu durum özellikle mirasçılar arasında anlaşmazlık olduğunda ciddi sorunlara yol açar. Paylı mülkiyete dönüştürme, her mirasçıya kendi payı üzerinde bağımsız tasarruf imkânı sağlar.

Elbirliği mülkiyeti dava açmadan sona erdirilebilir mi?

Evet. Dava dışında üç temel yol vardır:

1. Tüm ortakların birlikte tapu başvurusu: Miras ortaklığında veraset ilamında yer alan tüm mirasçıların birlikte tapuya başvurarak intikal ve paylı mülkiyet talep etmesiyle, tapuda resmi senet oluşturulur ve mal paylı mülkiyete çevrilir.

2. Mirasçılardan birinin tapu müdürlüğüne başvurusu: 3402 sayılı Kadastro Kanunu Ek m. 3 uyarınca mirasçılardan her biri tapu müdürlüğüne başvurabilir. Tapu müdürlüğü diğer mirasçılara tebligat çıkarır. İtiraz edilmezse veya paylaşma davası açılmazsa mal paylı mülkiyete çevrilir. Tarım arazilerinde ilgili bakanlık izni gereklidir.

3. Paylaşma sözleşmesi: Tüm mirasçıların imzasıyla adi yazılı şekilde yapılır. Borçlandırıcı işlem niteliğindedir; tek başına paylı mülkiyete dönüşüm sağlamaz, ayrıca tasarruf işlemi (tescil) gerekir. Kısmi paylaşma da mümkündür.

Bu yolların pratik anlamı: Dava açmadan çözüm, süre ve maliyet açısından avantajlıdır. Ancak mirasçılardan birinin dahi itirazı veya iş birliği yapmaması halinde dava dışı yollar tıkanır. Paylaşma sözleşmesi yapıldığı halde bir mirasçının tasarruf işlemini yapmaması halinde, diğer mirasçı mahkemeden sözleşmenin ifasını ve tescili isteyebilir.

TMK m. 644’e göre dönüştürme davası nasıl açılır?

Dava dışı yollarla anlaşamayan mirasçılardan her biri, TMK m. 644 uyarınca sulh hukuk mahkemesinde elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi davası açabilir.

Yargıtay 7. Hukuk Dairesi E.2022/4859 - K.2022/5880 - T.06/10/2022 sayılı kararında, elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi davasında davalılara yapılan tebligatta elbirliği mülkiyetinin devamını haklı kılacak itiraz hakkı ve paylaşma davası açma hakkının bildirilmesi zorunluluğunu vurgulamış, bu ihtar yapılmadan esasa ilişkin karar verilemeyeceğini belirtmiştir.

Bu kararın pratik anlamı: Mahkeme, davalılara önce TMK m. 644 kapsamında ihtar içeren tebligat göndermelidir. Davalı mirasçılar, elbirliği mülkiyetinin devamını haklı kılacak bir itiraz ileri süremedikleri veya süresinde paylaşma davası açmadıkları takdirde paylı mülkiyete dönüştürmeye karar verilir. Görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesi, taşınmazlarda yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir.

Miras paylaşım davasıyla da sona erdirilebilir mi?

Evet. Mirasçılar arasında anlaşma sağlanamazsa, mirasçılardan birinin açacağı paylaşma davasıyla tereke mahkemece paylaştırılır. Paylaşma davası herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi değildir ve miras ortaklığı devam ettiği sürece açılabilir.

• Taraflar: Tüm mirasçılar davada taraf olmalıdır. Vasiyet alacaklıları ve tereke yöneticileri taraf olamaz.

• Kapsam: Terekenin tamamı veya bir kısmı için açılabilir.

• Görevli ve yetkili mahkeme: Sulh hukuk mahkemesi, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi.

• Kararın niteliği: Paylaşma kararı borçlandırıcı değil ayni etkiye sahiptir, sözleşmeden farklı olarak doğrudan mülkiyeti geçirir.

Bu düzenlemenin pratik anlamı: Paylaşma davası, dönüştürme davasından daha kapsamlıdır, elbirliği mülkiyetini tamamen sona erdirir ve malları mirasçılara özgüler. Bankadaki paralar dahil tüm tereke unsurları konu olabilir. Yargıtay, bankadaki paraların ortaklığının doğrudan giderilemeyeceğini, TMK m. 644 yoluyla paylı mülkiyete çevrilmesi gerektiğini vurgulamıştır (Yargıtay 14. Hukuk Dairesi E.2016/1859 - K.2016/8436 - T.17/10/2016).

Alacaklılar elbirliği mülkiyetinin sona erdirilmesini isteyebilir mi?

Evet. Elbirliği mülkiyetinde ortakların belirli bir payı olmadığından, alacaklılar doğrudan ortaklık malını haczettiremez. Ancak İİK m. 121 ve m.122 kapsamında icra hâkiminden yetki belgesi alarak paylaşma davası açabilirler. İİK m. 94’e göre tasfiye sonunda borçlu ortaya düşecek paylar için tapu kütüğüne şerh düşürülebilir.

Elbirliği mülkiyetini paylı mülkiyete çevirmek için ne yapmalıyım?

Miras ortaklığındaki elbirliği mülkiyetini sona erdirmek istiyorsanız:

• Önce anlaşma yolunu deneyin: Tüm mirasçılarla birlikte tapuya başvurarak paylı mülkiyete geçiş talep edin. Bu en hızlı yöntemdir.

• Tek başına tapu başvurusu yapın: Anlaşma sağlanamazsa 3402 sayılı Kadastro Kanunu Ek m. 3 uyarınca tapu müdürlüğüne başvurun. Diğer mirasçılara tebligat çıkartılır, itiraz edilmezse mal paylı mülkiyete çevrilir.

• Tarım arazisi ise bakanlık iznini kontrol edin: 5403 sayılı Kanun m. 8/B uyarınca tarım arazilerinde paylı mülkiyete dönüştürme için ilgili bakanlık izni gereklidir.

• Dava yoluna başvurun: Tapu başvurusu sonuçsuz kalırsa sulh hukuk mahkemesinde TMK m. 644 davası açın.

• Paylaşma davasını değerlendirin: Yalnızca paylı mülkiyete dönüştürme değil, terekenin tamamen paylaştırılmasını istiyorsanız paylaşma davası açın.

• Veraset ilamını hazır bulundurun: Tüm işlemlerde veraset ilamı (mirasçılık belgesi) gereklidir. Güncel belgenizin olup olmadığını kontrol edin.

Sonuç

Elbirliği mülkiyeti, ortakların birlikte hareket zorunluluğu nedeniyle uygulamada ciddi güçlüklere yol açabilmektedir. TMK m. 644 , mirasçılardan her birine dava yoluyla paylı mülkiyete geçiş talep etme hakkı tanıyarak bu soruna çözüm getirmiştir. Dava dışı yollar daha hızlı olsa da, mirasçılar arasındaki anlaşmazlıklar çoğu zaman dava yolunu zorunlu kılmaktadır. Yargıtay kararları, özellikle tebligattaki ihtar zorunluluğu ve bankadaki paralar dahil tüm tereke unsurlarının kapsama alınabileceği konularında belirleyici yön vermektedir.