Elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesi, özellikle miras ortaklığında en sık karşılaşılan ve uygulamada sıkça uyuşmazlık yaratan konulardan biridir. Elbirliği mülkiyetinde ortakların tek başına tasarruf edememesi, mirasçılar arasında ciddi sorunlara yol açabilmektedir. TMK m. 644, mirasçılardan her birine elbirliği mülkiyetini paylı mülkiyete dönüştürmeyi talep etme hakkı tanımıştır. Bu yazıda elbirliği mülkiyetinin ne olduğunu, paylı mülkiyetten farklarını, dava dışı ve dava yoluyla sona erme yollarını ve Yargıtay’ın emsal kararlarını pratik bir dille açıklıyoruz.
Mevzuat Çerçevesi
Elbirliği mülkiyeti ile elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi, şu temel düzenlemelerle şekillendirilmiştir:
-
TMK m. 701 vd.: Elbirliği mülkiyetinin tanımı, yönetim ve tasarruf kuralları ile sona erme nedenlerini düzenler.
-
TMK m. 644: Miras ortaklığında elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi davasını düzenler. Mirasçılardan her birine bu hak tanınmıştır.
-
TMK m. 640: Miras ortaklığının yönetimi ve temsilcisi atanmasını düzenler.
-
TMK m. 688 vd.: Paylı mülkiyetin tanımı, payların nitelikleri ve yönetim kurallarını düzenler.
-
TMK m. 599: Mirasçıların külli halef sıfatıyla terekeyi kazanmasını düzenler.
-
TBK m. 620: Adi ortaklık sözleşmesini düzenler. Aksi kararlaştırılmadıkça elbirliği mülkiyeti esaslarına tabidir.
-
3402 sayılı Kadastro Kanunu Ek m. 3: Mirasçılardan birinin talebiyle tapu müdürlüğü aracılığıyla paylı mülkiyete geçiş prosedürünü düzenler.
-
İİK m. 94 ile İİK m. 121 ve m.122 : Alacaklıların elbirliği mülkiyetinin sona erdirilmesi için dava açma yetkisi almasını düzenler.
Elbirliği mülkiyeti nedir ve paylı mülkiyetten ne farkı vardır?
Elbirliği mülkiyeti, kanun veya kanunda öngörülen sözleşmelerden doğan bir topluluğun malları üzerinde, ortakların paylara bölünmeksizin birlikte malik olması halidir (TMK m. 701 vd.). Miras ortaklığı, adi ortaklık, eşler arası mal ortaklığı ve aile malları ortaklığı elbirliği mülkiyetinin uygulama alanlarıdır.
Paylı mülkiyette ise birden çok kişi maddi olarak bölünmemiş bir şeyin tamamına belli paylarla maliktir (TMK m. 688 vd.). Her paydaş payı oranında tasarruf yetkisine sahiptir ve payını serbestçe devredebilir.
-
Tasarruf yetkisi: Elbirliğinde oybirliği şartı vardır. Paylıda paydaş kendi payı üzerinde serbestçe tasarruf edebilir.
-
Pay yapısı: Elbirliğinde paylara bölünmemiş, soyut ortaklık payı mevcuttur. Paylıda belirlenmiş, oransal pay bulunmaktadır.
-
Sorumluluk: Elbirliğinde müteselsil, paylıda kural olarak paylar oranında sorumluluk söz konusudur.
-
Kuruluş: Elbirliği yalnızca kanunda öngörülen hallerde, paylı mülkiyet tarafların iradesiyle de kurulabilir.
Bu ayrımın pratik anlamı: Elbirliği mülkiyetinde mirasçılardan biri tek başına tereke malını satamaz, kiraya veremez veya üzerinde ipotek kuramaz. Bu durum özellikle mirasçılar arasında anlaşmazlık olduğunda ciddi sorunlara yol açar. Paylı mülkiyete dönüştürme, her mirasçıya kendi payı üzerinde bağımsız tasarruf imkânı sağlar.
Elbirliği mülkiyeti dava açmadan sona erdirilebilir mi?
Evet. Dava dışında üç temel yol vardır:
1. Tüm ortakların birlikte tapu başvurusu: Miras ortaklığında veraset ilamında yer alan tüm mirasçıların birlikte tapuya başvurarak intikal ve paylı mülkiyet talep etmesiyle, tapuda resmi senet oluşturulur ve mal paylı mülkiyete çevrilir.
2. Mirasçılardan birinin tapu müdürlüğüne başvurusu: 3402 sayılı Kadastro Kanunu Ek m. 3 uyarınca mirasçılardan her biri tapu müdürlüğüne başvurabilir. Tapu müdürlüğü diğer mirasçılara tebligat çıkarır. İtiraz edilmezse veya paylaşma davası açılmazsa mal paylı mülkiyete çevrilir. Tarım arazilerinde ilgili bakanlık izni gereklidir.
3. Paylaşma sözleşmesi: Tüm mirasçıların imzasıyla adi yazılı şekilde yapılır. Borçlandırıcı işlem niteliğindedir; tek başına paylı mülkiyete dönüşüm sağlamaz, ayrıca tasarruf işlemi (tescil) gerekir. Kısmi paylaşma da mümkündür.
Bu yolların pratik anlamı: Dava açmadan çözüm, süre ve maliyet açısından avantajlıdır. Ancak mirasçılardan birinin dahi itirazı veya iş birliği yapmaması halinde dava dışı yollar tıkanır. Paylaşma sözleşmesi yapıldığı halde bir mirasçının tasarruf işlemini yapmaması halinde, diğer mirasçı mahkemeden sözleşmenin ifasını ve tescili isteyebilir.
TMK m. 644’e göre dönüştürme davası nasıl açılır?
Dava dışı yollarla anlaşamayan mirasçılardan her biri, TMK m. 644 uyarınca sulh hukuk mahkemesinde elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi davası açabilir.
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi E.2022/4859 - K.2022/5880 - T.06/10/2022 sayılı kararında, elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi davasında davalılara yapılan tebligatta elbirliği mülkiyetinin devamını haklı kılacak itiraz hakkı ve paylaşma davası açma hakkının bildirilmesi zorunluluğunu vurgulamış, bu ihtar yapılmadan esasa ilişkin karar verilemeyeceğini belirtmiştir.
Bu kararın pratik anlamı: Mahkeme, davalılara önce TMK m. 644 kapsamında ihtar içeren tebligat göndermelidir. Davalı mirasçılar, elbirliği mülkiyetinin devamını haklı kılacak bir itiraz ileri süremedikleri veya süresinde paylaşma davası açmadıkları takdirde paylı mülkiyete dönüştürmeye karar verilir. Görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesi, taşınmazlarda yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir.
Miras paylaşım davasıyla da sona erdirilebilir mi?
Evet. Mirasçılar arasında anlaşma sağlanamazsa, mirasçılardan birinin açacağı paylaşma davasıyla tereke mahkemece paylaştırılır. Paylaşma davası herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi değildir ve miras ortaklığı devam ettiği sürece açılabilir.
-
Taraflar: Tüm mirasçılar davada taraf olmalıdır. Vasiyet alacaklıları ve tereke yöneticileri taraf olamaz.
-
Kapsam: Terekenin tamamı veya bir kısmı için açılabilir.
-
Görevli ve yetkili mahkeme: Sulh hukuk mahkemesi, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi.
-
Kararın niteliği: Paylaşma kararı borçlandırıcı değil ayni etkiye sahiptir, sözleşmeden farklı olarak doğrudan mülkiyeti geçirir.
Bu düzenlemenin pratik anlamı: Paylaşma davası, dönüştürme davasından daha kapsamlıdır, elbirliği mülkiyetini tamamen sona erdirir ve malları mirasçılara özgüler. Bankadaki paralar dahil tüm tereke unsurları konu olabilir. Yargıtay, bankadaki paraların ortaklığının doğrudan giderilemeyeceğini, TMK m. 644 yoluyla paylı mülkiyete çevrilmesi gerektiğini vurgulamıştır (Yargıtay 14. Hukuk Dairesi E.2016/1859 - K.2016/8436 - T.17/10/2016).
Alacaklılar elbirliği mülkiyetinin sona erdirilmesini isteyebilir mi?
Evet. Elbirliği mülkiyetinde ortakların belirli bir payı olmadığından, alacaklılar doğrudan ortaklık malını haczettiremez. Ancak İİK m. 121 ve m.122 kapsamında icra hâkiminden yetki belgesi alarak paylaşma davası açabilirler. İİK m. 94’e göre tasfiye sonunda borçlu ortaya düşecek paylar için tapu kütüğüne şerh düşürülebilir.
Elbirliği mülkiyetini paylı mülkiyete çevirmek için ne yapmalıyım?
Miras ortaklığındaki elbirliği mülkiyetini sona erdirmek istiyorsanız:
-
Önce anlaşma yolunu deneyin: Tüm mirasçılarla birlikte tapuya başvurarak paylı mülkiyete geçiş talep edin. Bu en hızlı yöntemdir.
-
Tek başına tapu başvurusu yapın: Anlaşma sağlanamazsa 3402 sayılı Kadastro Kanunu Ek m. 3 uyarınca tapu müdürlüğüne başvurun. Diğer mirasçılara tebligat çıkartılır, itiraz edilmezse mal paylı mülkiyete çevrilir.
-
Tarım arazisi ise bakanlık iznini kontrol edin: 5403 sayılı Kanun m. 8/B uyarınca tarım arazilerinde paylı mülkiyete dönüştürme için ilgili bakanlık izni gereklidir.
-
Dava yoluna başvurun: Tapu başvurusu sonuçsuz kalırsa sulh hukuk mahkemesinde TMK m. 644 davası açın.
-
Paylaşma davasını değerlendirin: Yalnızca paylı mülkiyete dönüştürme değil, terekenin tamamen paylaştırılmasını istiyorsanız paylaşma davası açın.
-
Veraset ilamını hazır bulundurun: Tüm işlemlerde veraset ilamı (mirasçılık belgesi) gereklidir. Güncel belgenizin olup olmadığını kontrol edin.
Sonuç
Elbirliği mülkiyeti, ortakların birlikte hareket zorunluluğu nedeniyle uygulamada ciddi güçlüklere yol açabilmektedir. TMK m. 644 , mirasçılardan her birine dava yoluyla paylı mülkiyete geçiş talep etme hakkı tanıyarak bu soruna çözüm getirmiştir. Dava dışı yollar daha hızlı olsa da, mirasçılar arasındaki anlaşmazlıklar çoğu zaman dava yolunu zorunlu kılmaktadır. Yargıtay kararları, özellikle tebligattaki ihtar zorunluluğu ve bankadaki paralar dahil tüm tereke unsurlarının kapsama alınabileceği konularında belirleyici yön vermektedir.
Atıfta Bulunulan Kaynaklar
İçtihatlar
-
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi
E.2022/4859 - K.2022/5880 - T.06/10/2022
Kararı açın -
Yargıtay 14. Hukuk Dairesi
E.2016/1859 - K.2016/8436 - T.17/10/2016
Kararı açın
Mevzuat
-
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 644
Bir mirasçı, terekeye dahil malların tamamı veya bir kısmı üzerindeki elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi isteminde bulunduğu takdirde sulh hâkimi, diğer mirasçılara çağrıda bulunarak belirleyeceği süre içinde varsa itirazlarını bildirmeye davet eder. Elbirliği mülkiyetinin devamını haklı kılacak bir…
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 701
Kanun veya kanunda öngörülen sözleşmeler uyarınca oluşan topluluk dolayısıyla mallara birlikte malik olanların mülkiyeti, elbirliği mülkiyetidir. Elbirliği mülkiyetinde ortakların belirlenmiş payları olmayıp her birinin hakkı, ortaklığa giren malların tamamına yaygındır.
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 640
Birden çok mirasçı bulunması hâlinde, mirasın geçmesiyle birlikte paylaşmaya kadar, mirasçılar arasında terekedeki bütün hak ve borçları kapsayan bir ortaklık meydana gelir. Mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahip olurlar ve sözleşme veya kanundan doğan temsil ya da yönetim yetkisi saklı kalmak üzere, terekeye ait…
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 688
Paylı mülkiyette birden çok kimse, maddî olarak bölünmüş olmayan bir şeyin tamamına belli paylarla maliktir. Başka türlü belirlenmedikçe, paylar eşit sayılır. Paydaşlardan her biri kendi payı bakımından malik hak ve yükümlülüklerine sahip olur. Pay devredilebilir, rehnedilebilir ve alacaklılar tarafından…
Maddeyi açın -
TÜRK MEDENİ KANUNU — Madde 599
Mirasçılar, mirasbırakanın ölümü ile mirası bir bütün olarak, kanun gereğince kazanırlar. Kanunda öngörülen ayrık durumlar saklı kalmak üzere mirasçılar, mirasbırakanın aynî haklarını, alacaklarını, diğer malvarlığı haklarını, taşınır ve taşınmazlar üzerindeki zilyetliklerini doğrudan doğruya kazanırlar ve…
Maddeyi açın -
TÜRK BORÇLAR KANUNU — Madde 620
Adi ortaklık sözleşmesi, iki ya da daha fazla kişinin emeklerini ve mallarını ortak bir amaca erişmek üzere birleştirmeyi üstlendikleri sözleşmedir. Bir ortaklık, kanunla düzenlenmiş ortaklıkların ayırt edici niteliklerini taşımıyorsa, bu bölüm hükümlerine tabi adi ortaklık sayılır.
Maddeyi açın -
KADASTRO KANUNU — Ek Madde 3
(Ek: 15/1/2009-5831/8 md.) Bir mirasçı, miras ortaklığından doğan elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi isteminde bulunduğu takdirde tapu sicil müdürü, diğer mirasçılara çağrıda bulunarak belirleyeceği süre içinde varsa itirazlarını bildirmeye davet eder. Tebligat masrafları ilgilisince karşılanır…
Maddeyi açın -
İCRA VE İFLAS KANUNU — Madde 94
(Değişik: 18/2/1965-538/52 md.) Bir intıfa hakkı veya taksim edilmemiş bir miras veya bir şirket yahut iştirak halinde tasarruf edilen bir mal hissesi haczedilirse icra dairesi, yerleşim yerleri bilinen ilgili üçüncü şahıslara keyfiyeti ihbar eder. Bu suretle borçlunun muayyen bir taşınmazdaki tasfiye sonundaki…
Maddeyi açın -
İCRA VE İFLAS KANUNU — Madde 121
Bir intifa hakkı veya taksim edilmemiş bir miras veya bir şirket yahut iştirak halinde tasarruf olunan bir mal hissesi gibi yukarki maddelerde gösterilmeyen başka nevi malların satılması lazımgelirse icra memuru satışın nasıl yapılacağını icra mahkemesinden sorar. İcra mahkemesi, yerleşim yerleri malüm olan…
Maddeyi açın -
İCRA VE İFLAS KANUNU — Madde 122
Aile mal ortaklığında bir hissenin satışı 121 inci maddeye göre yapılır. Kanunu Medeninin 331 inci maddesi hükümleri mahfuzdur.
Maddeyi açın -
TOPRAK KORUMA VE ARAZİ KULLANIMI KANUNU — Madde 8/B
(Ek: 30/4/2014-6537/5 md.) Mirasa konu (…)4 tarımsal arazilerde mülkiyetin devri esastır. Mirasçılar arasında anlaşma sağlanması hâlinde, mülkiyeti devir işlemleri mirasın açılmasından itibaren bir yıl içinde tamamlanır. Devir işlemlerinin bir yıl içinde tamamlanmaması ve 8/C maddesinin ikinci fıkrasına göre dava…
Maddeyi açın