Elbirliği ile Mülkiyet: Türleri, Yönetim Kuralları, Sona Ermesi ve Yargıtay Kararları

Elbirliği ile mülkiyet, birden fazla kişinin hisseleri belirlenmeksizin bir mal üzerinde birlikte malik olduğu istisnai bir mülkiyet türüdür. Özellikle miras ortaklığında ve adi ortaklıklarda sıkça karşılaşılan bu mülkiyet halinde, ortakların tek başına tasarruf edememesi uygulamada ciddi sorunlara yol açabilmektedir. TMK m. 701-703’te düzenlenen elbirliği mülkiyetinin tanımını, türlerini, yönetim kurallarını, sona erme hallerini ve Yargıtay’ın emsal kararını bu yazıda pratik bir dille açıklıyoruz.

Mevzuat Çerçevesi

Elbirliği mülkiyeti, şu temel düzenlemelerle şekillendirilmiştir:

• TMK m. 701: Elbirliği mülkiyetinin tanımı yer alır. Kanun veya kanunda öngörülen sözleşmeler uyarınca oluşan topluluk dolayısıyla mallara birlikte malik olanların mülkiyetidir. Ortakların belirlenmiş payları yoktur.

• TMK m. 702: Yönetim ve tasarruf kuralları yer alır. Kanun veya sözleşmede aksine hüküm yoksa oybirliğiyle karar verilir. Her ortak hakların korunmasını sağlayabilir.

• TMK m. 703: Sona erme halleri düzenlenir. Malın devri, topluluğun dağılması veya paylı mülkiyete geçilmesiyle sona erer. Paylaştırma, aksine bir hüküm bulunmadıkça, paylı mülkiyet hükümlerine göre yapılır.

• TMK m. 640: Miras ortaklığında terekenin yönetimi ve temsilci atanması düzenlenir.

• TMK m. 644: Elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi davası yer alır.

• TMK m. 599: Mirasçıların külli halef sıfatıyla terekeyi kazanması düzenlenir.

• TBK m. 620: Adi ortaklık sözleşmesi yer alır. Aksi kararlaştırılmadıkça elbirliği mülkiyeti esaslarına tabidir.

• Mal ortaklığı (TMK m. 256 vd.): Mal ortaklığı rejimi, ortaklık malları ile eşlerin kişisel mallarını kapsar.

• Aile malları ortaklığı (TMK m. 373 vd.): Hısımlar, kendilerine geçen mirasın tamamı veya bir bölümüyle ya da ortaya başka mallar koymak suretiyle aralarında bir aile malları ortaklığı kurabilirler.

Elbirliği mülkiyeti nedir ve paylı mülkiyetten ne farkı vardır?

Elbirliği mülkiyeti, kanunun tayin ettiği özel bir kişisel ilişkiden doğmuş olmak koşuluyla, birden fazla kişinin payları belirlenmeden birlikte malik oldukları mülkiyet türüdür. Ortakların hakları malın tamamı üzerindedir. Tüzel kişiliği yoktur ve ortaklar paydaş değil, ortak olarak anılır.

• Paylı mülkiyette: Her paydaşın belirli bir payı vardır ve bu pay üzerinde serbestçe tasarruf edebilir. Tarafların iradesiyle kurulabilir.

• Elbirliği mülkiyetinde: Paylar belirlenmemiştir, ortaklar tek başına tasarruf edemez. Yalnızca kanunun öngördüğü hallerde kurulabilir (sınırlı sayı / numerus clausus ilkesi).

• Sorumluluk: Elbirliğinde müteselsildir; paylıda kural olarak paylar oranındadır.

• Dava arkadaşlığı: Elbirliğinde zorunlu dava arkadaşlığı vardır; tüm ortaklar birlikte dava açmalı ve davalara karşı birlikte muhatap olmalıdır.

Bu ayrımın pratik anlamı: Elbirliği mülkiyetinin varlığını iddia eden kişi bunu ispat yükü altındadır; şüphe halinde paylı mülkiyetin varlığı karine olarak kabul edilir. Ortakların şahsi mal varlıkları ortaklık mal varlığından ayrı ve bağımsızdır. Ortakların şahsi alacaklıları ortaklık malını doğrudan haczettiremez; ancak tasfiye sonunda borçluya düşecek payın haczini isteyebilir.

Elbirliği mülkiyetinin türleri nelerdir?

Kanun, elbirliği mülkiyetinin kurulabileceği halleri sınırlı sayıda belirlemiştir. Bunlar dışında sözleşmeyle yeni bir elbirliği ortaklığı kurulamaz:

• Miras ortaklığı (TMK m. 640 vd.): Hukuki olaydan (mirasbırakanın ölümü) doğar. Birden fazla mirasçı varsa tereke üzerinde kendiliğinden elbirliği mülkiyeti kurulur. En sık karşılaşılan elbirliği halidir. Geçici niteliktedir; tasfiye amacı taşır.

• Adi ortaklık (TBK m. 620): Sözleşmeyle kurulur. İki veya daha fazla kişinin emek ve mallarını ortak amaca ulaşmak üzere birleştirdiği ortaklıktır. Sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça elbirliği mülkiyeti esaslarına tabidir.

• Mal ortaklığı (TMK m. 256 vd.): Eşlerin seçimlik mal rejimi olarak sözleşmeyle seçtiği rejimdir. Ortaklık malları üzerinde eşler elbirliğiyle maliktir; tek başına tasarruf edemezler.

• Aile malları ortaklığı (TMK m. 373 vd.): Hısımların miras veya başka malları koyarak oluşturdukları ortaklıktır. Resmi şekilde yapılır ve tüm ortakların imzasını taşır.

Bu türlerin pratik anlamı: Uygulamada en sık miras ortaklığı ve adi ortaklık karşımıza çıkar. Miras ortaklığında mirasçılar, mirasbırakanın ölümünden haberdar olmasalar bile kanunen mirası kabul etmiş sayılır ve elbirliği mülkiyetinin ortakları olurlar (mirasın reddi hükümleri saklıdır). Tüzel kişilik kazanmamış bir dernek de adi ortaklık hükümlerine tabidir.

Elbirliği mülkiyetinde yönetim ve tasarruf nasıl yapılır?

TMK m. 702’ye göre kanun veya sözleşmede aksine hüküm bulunmadıkça, yönetim ve tasarruf işlemleri için ortakların oybirliğiyle karar vermesi gerekir. Ancak ortaklar oybirliğiyle temsilci atayarak yönetimi tek bir kişiye de bırakabilir.

• Dava ve icra: Zorunlu dava arkadaşlığı nedeniyle ortaklar birlikte dava açmalıdır. Ortaklardan birinin tek başına açtığı davada mahkeme, diğer ortakların muvafakatı veya temsilci atanması için süre vermelidir.

• Hakların korunması: TMK m. 702/4 uyarınca ortaklardan her biri, ortaklığa giren hakların korunmasını tek başına sağlayabilir. Bu korumadan tüm ortaklar yararlanır.

• Tapu işlemleri: Ortakların payları somut ve belirli olmadığından tapuya paylar gösterilemez. Tüm ortakların adları ve aralarındaki ortaklık türü tapuda gösterilir.

Bu kuralların pratik anlamı: Miras ortaklığında tüm mirasçıların birlikte bankaya müracaat etmesi, tereke taşınmazının satışı için tümünün tapuda hazır bulunması gerekir. Anlaşmazlık halinde sulh hukuk mahkemesinden tereke temsilcisi atanması istenebilir (TMK m. 640/3). Mirasbırakan vasiyet yerine getirme görevlisi atamışsa yönetim yetkisi ona aittir.

Elbirliği mülkiyeti nasıl sona erer?

TMK m. 703’e göre elbirliği mülkiyeti üç şekilde sona erer:

• Malın devri: Tüm ortakların oybirliğiyle malın mülkiyetinin başkasına devredilmesi.

• Topluluğun dağılması: Ortaklık bağının sona ermesi. Örneğin boşanma (mal ortaklığı), ortaklık amacının ortadan kalkması (adi ortaklık) veya mirasın tamamen paylaştırılması (miras ortaklığı).

• Paylı mülkiyete geçilmesi: Ortakların anlaşmasıyla veya mirasçılardan birinin TMK m. 644 uyarınca mahkemeye başvurmasıyla elbirliği mülkiyeti paylı mülkiyete dönüştürülür.

Yargıtay HGK, 27.09.2006 T., 2006/552 E., 2006/589 K. sayılı kararında, miras ortaklığına tabi bankadaki paranın, tüm mirasçıların birlikte müracaatı olmadan bir kısım mirasçıya paylarına tekabül eden oranda ödenemeyeceğine hükmetmiştir. Tüm mirasçıların birlikte bankaya başvurması, vekaletname ibraz etmesi, miras ortaklığına temsilci atanması veya TMK m. 644 uyarınca paylı mülkiyete dönüştürülmesi gerektiğini vurgulamıştır.

Bu kararın pratik anlamı: Bankadaki miras parası dahil tüm tereke unsurları elbirliği mülkiyetine tabidir. Tek bir mirasçının bankaya başvurarak kendi payını çekmesi mümkün değildir. Çözüm: tüm mirasçıların birlikte başvurusu, temsilci atanması veya paylı mülkiyete dönüştürme davasıdır.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi T. 13/05/2025 E.2025/2034 E. - 2025/3712 K. sayılı kararında, elbirliği halinde mülkiyette elbirliği maliklerinin birbirlerine pay devri-temlik yapmalarının mümkün olduğunu lakin paydaş olmayan 3. kişilere pay devri-temliki yapmalarının hukuken mümkün olmadığı belirtilmiştir.

Bu kararın pratik anlamı: Elbirliği mülkiyetin malın tamamının devriyle sona erebileceği ya da birbirleri arasında pay devri yapabilecekleri belirtilmiştir. Paydaş olmayan üçüncü kişilere pay devri yapılamamaktadır.

Elbirliği mülkiyetinde ne yapmalıyım?

Elbirliği mülkiyetine tabi bir mal varlığınız varsa:

• Ortaklık türünüzü belirleyin: Miras ortaklığı, adi ortaklık, mal ortaklığı veya aile malları ortaklığı mı? Her türün yönetim ve sona erme kuralları farklıdır.

• Tasarruf işlemi için oybirliği sağlayın: Satış, kiralama, ipotek gibi işlemler için tüm ortakların onayı gerekir.

• Anlaşmazlık varsa temsilci atanması isteyin: Miras ortaklığında sulh hukuk mahkemesinden tereke temsilcisi atanmasını talep edin (TMK m. 640/3).

• Paylı mülkiyete dönüştürmeyi değerlendirin: Önce tapuya birlikte başvuru deneyin. Anlaşma sağlanamazsa tek başına tapu başvurusu (3402 s. K. Ek m. 3) veya TMK m. 644 davası açın.

• Ortaklığın tamamen sona erdirilmesini istiyorsanız: Paylaşma davası (ortaklığın giderilmesi / izale-i şuyu) açarak terekenin tamamen paylaştırılmasını talep edin.

• Alacaklıysanız: Ortaklık malını doğrudan haczettiremezsiniz. Tasfiye sonunda borçluya düşecek payın haczini veya İİK m. 121 kapsamında icra hâkiminden yetki belgesi alarak paylaşma davası açmayı değerlendirin.

Sonuç

Elbirliği mülkiyeti, ortakların müşterek menfaatlerini koruyan ancak tek başına tasarruf imkânını kısıtlayan istisnai bir mülkiyet türüdür. Sınırlı sayı ilkesi gereği yalnızca kanunun öngördüğü hallerde (miras ortaklığı, adi ortaklık, mal ortaklığı, aile malları ortaklığı) kurulabilir. Yönetim ve tasarruf işlemleri kural olarak oybirliğiyle yapılır; bu durum özellikle miras ortaklığında pratik sorunlara yol açmaktadır. TMK, bu sorunu tereke temsilcisi atanması (m. 640) ve paylı mülkiyete dönüştürme (m. 644) müesseseleriyle hafifletmiştir. Yargıtay HGK’nun emsal kararı, bankadaki paralar dahil tüm tereke unsurlarının elbirliği mülkiyetine tabi olduğunu ve tek bir mirasçının payını ayrı çekemeyeceğini net olarak ortaya koymuştur.