Edinilmiş Mallara Katılma Rejiminde Artık Değer Hesaplama: Sürüm Değeri, Gelir Değeri ve Değerlendirme Anı

Artık değer hesaplama, edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesinde en kritik ve en çok uyuşmazlık yaratan aşamadır. Boşanma, ölüm veya başka bir mal rejimine geçiş ile sona eren yasal mal rejiminin tasfiyesinde, her eşin edinilmiş mallarının toplam değerinden borçlar düşüldükten sonra kalan miktar artık değeri oluşturur. Bu yazıda artık değer kavramını, sürüm ve gelir değeri arasındaki farkı, değerlendirme anını ve Yargıtay’ın emsal kararlarını somut örneklerle açıklıyoruz.

Mevzuat Çerçevesi

Artık değer hesaplaması ve mal rejimi tasfiyesi, şu temel düzenlemelerle şekillendirilmiştir:

• TMK m. 225: Edinilmiş mallara katılma rejiminin sona erme hallerini düzenler. Eşlerden birinin ölümü, başka bir mal rejiminin kabulü, boşanma, evliliğin iptali veya mal ayrılığına geçiş. Mahkeme kararıyla sona ermede rejim dava tarihinden geçerli olarak sona erer.

• TMK m. 229: Eklenecek değerleri düzenler. Mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde rızasız karşılıksız kazandırmalar ve katılma alacağını azaltma kastıyla yapılan devirler.

• TMK m. 231: Artık değer kavramını tanımlar. Edinilmiş malların toplam değerinden borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktardır. Değer eksilmesi göz önüne alınmaz.

• TMK m. 232: Tasfiyede malların sürüm değerlerinin esas alınacağını düzenler.

• TMK m. 233: Tarımsal işletmelerde gelir değerinin esas alınacağı istisnayı düzenler.

• TMK m. 234: Özel hallerde (sağ kalan eşin geçim koşulları, yatırımlar, mali durum) hesaplanan değerin uygun miktarda artırılabileceğini düzenler.

• TMK m. 235: Değerlendirme anını düzenler. Mevcut edinilmiş mallar tasfiye anındaki değerleriyle, eklenecek değerler ise devir tarihindeki değerleriyle hesaba katılır.

Artık değer nedir ve nasıl hesaplanır?

Artık değer, TMK m. 231 uyarınca her eşin edinilmiş mallarının toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar çıkarıldıktan sonra kalan miktardır. Ekleme ve denkleştirmeden elde edilen miktarlar da dahildir. Artık değerin yarısı katılma alacağını oluşturur.

Formül: Artık Değer = [Tasfiye Sırasında Mevcut Edinilmiş Mallar + Eklenecek Değerler + Denkleştirme Alacağı] – [Katkı Alacağı (Değer Artış Payı) + Denkleştirme Borcu + Borçlar]

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi E.2015/13223 - K.2017/3960 - T.21/03/2017 kararında, her bir edinilmiş mal için o malın kendisinden kaynaklanan borçların denkleştirmesi yapılarak ayrı ayrı artık değere katılma alacağı hesaplanması gerektiğini, malların toplam değerinden toplam borcun düşülmesi yönteminin hatalı olduğunu belirtmiştir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2012/365 - K.2012/561 - T.12/09/2012 kararında ise, katılma alacağında paylaşılanın edinilmiş mal değil artık değer olduğunu vurgulamış ve katılma alacağının edinilmiş malların toplamı dikkate alınarak hesaplanması gerektiğini belirtmiştir.

Bu kararların pratik anlamı: Doktrinde artık değer tüm aktif ve pasiflerin toplanarak hesaplanması gerektiği kabul edilirken, Yargıtay uygulamasında her bir edinilmiş mal için ayrı ayrı hesaplama yapılmaktadır. Artık değer sadece bir hesap değeridir, eşlerin katılma alacağı ayni değil parasal bir haktır. Pasifler aktiflerden fazla çıkarsa artık değer sıfır kabul edilir, diğer eş borçlardan sorumlu tutulamaz.

Sürüm değeri nedir ve ne zaman esas alınır?

TMK m. 232 uyarınca mal rejiminin tasfiyesinde kural olarak malların sürüm değerleri esas alınır. Sürüm değeri, bir malın serbest piyasada normal ilişkiler çerçevesinde sahip olabileceği, değerleme anındaki parayla ifade edilebilir olağan değişim değeridir. Kısaca piyasa değeridir.

Bu kuralın pratik anlamı: Bilirkişi incelemesinde malın alış fiyatı veya defter değeri değil, tasfiye anındaki gerçek piyasa değeri esas alınır. Tasfiye davasının uzaması halinde, hâkim değerde meydana gelen artışı dikkate alarak karar tarihine en yakın tarihteki sürüm değerini esas almalıdır.

Gelir değeri ne zaman uygulanır?

TMK m. 233 uyarınca tarımsal işletmelerde, sürüm değeri yerine gelir değeri esas alınır. Gelir değerinin uygulanabilmesi için üç koşulun birlikte gerçekleşmesi gerekir:

• Bir tarımsal işletmenin bulunması: Bütünlük arz eden tarımsal işletme olmalıdır.

• Bizzat işletmeye devam edilmesi: Bir eşin malik olarak bizzat işletmeye devam etmesi veya sağ kalan eş ya da altsoydan birinin özgüleme talep hakkının bulunması.

• Değer artışı veya katılma alacağı: Tarımsal işletmenin değer artış payı veya katılma alacağının bulunması.

Bu düzenlemenin pratik anlamı: Gelir değeri genellikle sürüm değerinden düşüktür, işletmenin sürdürülebilirliğini korumak amacıyla tercih edilmiştir. Ancak TMK m. 233/2 uyarınca tarımsal işletmenin maliki veya mirasçıları, diğer eşe karşı sürüm değeri üzerinden hesaplama yapılmasını talep edebilir. TMK m. 234 uyarınca özel haller (sağ kalan eşin geçim koşulları, yapılan yatırımlar, mali durum) gerektirdiğinde hesaplanan değer uygun miktarda artırılabilir.

Değerlendirme anı nasıl belirlenir?

TMK m. 235 uyarınca mal rejiminin sona erdiği sırada mevcut olan edinilmiş mallar, tasfiye anındaki değerleriyle hesaba katılır. Edinilmiş mallara hesapta eklenecek olanların değeri ise malın devredildiği tarih esas alınarak hesaplanır.

• Mevcut edinilmiş mallar: Tasfiye anındaki değerleriyle (fiilen tasfiyenin yapıldığı andaki sürüm değeri). Uygulamada katılma alacağı davasının karar tarihine en yakın zamandaki keşif değeri esas alınır.

• Eklenecek değerler: Devir tarihindeki değerleriyle. TMK m. 229 kapsamındaki kazandırmalar ve katılma alacağını azaltma kastıyla yapılan devirler; tasfiye tarihindeki değil, devir tarihindeki değerle hesaba katılır.

• Muvazaa davası halinde: Devir işleminin muvazaa nedeniyle geçersizliği tespit edilirse, malvarlığı eşin uhdesine döneceğinden, devir tarihi değil tasfiye davasının karar tarihine en yakın tarihteki sürüm değeri esas alınır.

Bu kuralların pratik anlamı: Mal rejiminin sona erme anı ile tasfiye anı farklı olabilir. Kanun, hak sahibi eşin bu arada değer kaybına uğramasını önlemek amacıyla tasfiye anındaki değeri esas almıştır. Özellikle enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde bu kural büyük önem taşır. Taraflar anlaşarak tasfiye yaparsa, hangi andaki değeri esas alacaklarını serbestçe kararlaştırabilirler.

Mal rejimi tasfiyesinde ne yapmalıyım?

Boşanma veya mal rejiminin sona ermesi halinde:

• Mal rejiminin sona erme tarihini tespit edin: Boşanma davası açılmışsa dava tarihi; ölümde ölüm tarihi, başka mal rejimine geçişte sözleşme tarihi (TMK m. 225).

• Kişisel malları ve edinilmiş malları ayırın: Evlilik öncesi mallar, miras ve bağış yoluyla edinilen mallar kişiseldir. Evlilik içinde edinilen mallar kural olarak edinilmiş maldır.

• Eklenecek değerleri kontrol edin: TMK m. 229 kapsamındaki son bir yıl içindeki rızasız kazandırmalar ve katılma alacağını azaltma kastıyla yapılan devirleri tespit edin.

• Denkleştirme talebini unutmayın: Kişisel maldan edinilmiş mala veya tersi yönde katkı varsa denkleştirme talebi ileri sürün. Bu talep artık değeri doğrudan etkiler.

• Bilirkişi incelemesi talep edin: Malların tasfiye anındaki sürüm değerinin uzman bilirkişilerce tespitini isteyin.

• Görevli ve yetkili mahkemeyi belirleyin: Aile mahkemesi görevlidir. Ölümle sona ermede ölenin son yerleşim yeri; boşanmaya, evliliğin iptaline veya hâkim tarafından mal ayrılığına karar verilmesi durumunda, bu davalarda yetkili olan mahkeme, diğer durumlarda davalı eşin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m. 214).

• Katılma alacağı davası açın: Boşanma davasıyla veya boşanma kararının kesinleşmesinden sonra ayrı dava olarak açılabilir.

Sonuç

Edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesinde artık değer hesaplaması, eşler arasındaki ekonomik dengeyi sağlayan temel mekanizmadır. Kural olarak malların sürüm değeri (piyasa değeri), tarımsal işletmelerde ise gelir değeri esas alınır. Değerlendirme anı, mevcut edinilmiş mallar için tasfiye anı; eklenecek değerler için devir tarihidir. Yargıtay, her bir edinilmiş mal için ayrı ayrı hesaplama yapılmasını aramakta olup, denkleştirme talebinin ileri sürülmesi artık değeri doğrudan etkilemektedir. Özellikle enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde, tasfiye anındaki değerin esas alınması ilkesi hak sahibi eşi korumaktadır.